Баланы көпшілік алдында сөйлеуге қалай үйретуге болады?
АвторУмирбекова Балғын Жүрсінқызы Мазмұны
Автор: Балғын Жүрсінқызы
Бала тақтаға шыққанда үнсіз қалса, сахнада сөзін ұмытып қалудан қорықса немесе қонақтардың алдында сөйлеуге ұялса, оны бірден «ұялшақ» деп бағалаудың қажеті жоқ. Кейде бала жауабын білгенімен, қателесуден немесе қатарластарының реакциясынан алаңдайды. Осындай жағдайда ата-ана қалай көмектесе алады?
Балғын Жүрсінқызының пікірінше, көпшілік алдында сөйлеуге кедергі келтіретін себептердің бірі — қателесуден, күлкіге қалудан немесе өзіне сенбеуден қорқу. Автор баланы өзгелермен салыстырмай, шағын әрі қолайлы жаттығулар арқылы қолдауды ұсынады.
Қысқаша: баланы көпшілік алдында сөйлеуге қалай үйретуге болады?
Алдымен баланың неден қорқатынын сабырмен сұраңыз. Үйде өзі ұнататын тақырыпқа қысқаша әңгіме айтқызуға, айна алдында жаттығуға, рөлдік ойын ойнауға болады. Бала дайын болса, бір минуттық бейнежазба түсіріп көруіне мүмкіндік беріңіз. Кейін тыңдаушылар санын оның келісімімен біртіндеп көбейтіңіз. Қателігін жұрт алдында талқыламаңыз және өзгелермен салыстырмаңыз.
Балалар неге көпшілік алдында сөйлеуге қысылады?
Балғын Жүрсінқызы балалардың көпшілік алдындағы қысылуын көбіне қорқынышпен байланыстырады. Бала «Жауабым қате болса ше?», «Достарым күліп жіберсе ше?» деп уайымдауы мүмкін. Өз-өзіне сенімсіздік те ойды ашық жеткізуге кедергі келтіреді.
Автордың байқауынша, үйде баланың сөзін жиі бөліп, пікірін елемеу немесе оны басқа балалармен салыстыру еркін сөйлеуге ынтасын төмендетуі ықтимал. Дегенмен әр баланың мінезі мен жағдайы әртүрлі: кейбіреуі назар ортасында болуды ұнатпайды, бұл өздігінен кемшілік емес.
Баланың қорқуы мен ересектің қобалжуы несімен ұқсас?
Балғын Жүрсінқызы балалар да, ересектер де қателесуден және өзіне айтылатын пікірден алаңдауы мүмкін екенін айтады. Оның пайымдауынша, бала көбіне айналасындағы адамдардың реакциясына назар аударады, ал ересек адам айтатын ақпаратына немесе өз беделіне көбірек алаңдауы мүмкін. Бұл — автордың өмірлік бақылауы, барлық адамға бірдей тән заңдылық емес.
Қобалжу әрдайым дайындықтың аздығын білдірмейді. Мәтінді алдын ала дайындау, мазмұнын түсіну және қауіпсіз ортада бірнеше рет айту балаға сенімдірек сезінуге көмектесуі мүмкін.
Бала алғаш рет сахнаға шыққанда ата-ана мен мұғалім не істеуі керек?
Автор алғашқы өнер көрсету кезінде эмоциялық қолдауды бірінші орынға қояды. Баланың болмысын ескеру, қателігі үшін көпшіліктің алдында ұялтпау және мінсіз нәтиже күтпеу маңызды.
- Қойылымға дейін баламен бірге оның не айтатынын және қайда тұратынын талқылаңыз.
- Сахнаға шығарда «Қателессең де болады, бастысы — байқап көру» деп қолдау білдіріңіз.
- Өнер көрсеткен соң алдымен талпынысын атап өтіп, түзетулерді баламен жеке әрі жұмсақ талқылаңыз.
- Басқа балалармен салыстырмай, өзіндегі ілгерілеуді байқаңыз.
Бала қатты қобалжып, қатысудан бас тартса, күшпен сахнаға шығару дұрыс емес. Алдымен оның сезімін тыңдап, өзіне қолайлы келесі қадамды бірге таңдаған жөн.
Автордың ұстанымы: «Сен қалай ойлайсың?! Сенің пікірің мен үшін маңызды!» — Балғын Жүрсінқызы балаларға қолдау көрсетуде ата-ананың сөз таңдауының маңызын осылай түсіндіреді.
Үйде қолдануға болатын үш әдіс
1. «Айна» әдісі: өз ойын еркін айтуға жаттығу
Балғын Жүрсінқызы өзі ұнататын тәсілдердің бірі ретінде «Айна» әдісін атайды. Автор шамамен 4–5 минут бойы айна алдында өзі жақсы көретін кейіпкер, дос немесе өзі туралы әңгіме айтып көруді ұсынады.
Қалай өткізуге болады: Бала айна алдында тұрып, «Менің сүйікті кейіпкерім», «Бүгінгі қызық оқиға» сияқты бір тақырыпты таңдайды. Бірнеше сөйлем айтса да жеткілікті. Ата-ана мазмұнын тыңдап, нақты бір сәтін мақтай алады.
Ескерту: 4–5 минут — автор ұсынған жаттығу ұзақтығы, міндетті норма емес. Балаға ыңғайлы уақытты таңдаңыз.
2. Бір минуттық бейнежазба
Автордың екінші ұсынысы — балаға өзі ұнататын тақырыпта шамамен бір минуттық бейнежазба түсіріп көру. Бұл оған өз дауысын естіп, айтқанын қайта тыңдауға мүмкіндік береді.
Қалай өткізуге болады: Алдымен бала тақырыпты таңдайды. Содан кейін бір минуттай әңгіме айтады. Жазбаны бірге көргісі келсе, «Қай жерің өзіңе ұнады?» деп сұраңыз. Қателер тізімін жасаудың орнына, келесі жолы нені басқаша айтқысы келетінін талқылаңыз.
Қауіпсіздік: Бейнежазбаны әлеуметтік желіде жариялау қажет емес. Баланың келісімінсіз оны басқа адамдарға көрсетпеңіз. Камера алдында қысылса, бұл тапсырманы өткізіп жіберуге болады.
3. Рөлдік ойындар: мұғалім, әкім немесе тележүргізуші
Балғын Жүрсінқызы баланың түрлі образға еніп сөйлеуіне мүмкіндік беретін рөлдік ойындарды ұсынады. Бала мұғалімнің, әкімнің немесе тележүргізушінің рөлінде өзіне таныс жағдайды елестетіп, қысқа әңгіме құрастыра алады.
Ойын үлгісі: Бала — тележүргізуші, ата-ана — қонақ. Бала үш сұрақ дайындайды: «Сіз не істегенді жақсы көресіз?», «Бүгін не үйрендіңіз?», «Басқаларға қандай кеңес бересіз?». Кейін рөлдерді ауыстыруға болады.
Бұл жаттығулардың мақсаты — бірден мінсіз сөйлеуге қол жеткізу емес, балаға ойын айтып көруге қауіпсіз мүмкіндік беру.
Баланың мектепте жауап беруге қорқуы: үш таныс жағдай
Төмендегі мысалдар — Балғын Жүрсінқызының қолдау қағидалары негізінде редакция құрастырған тұрмыстық жағдайлар. Бұлар автордың нақты жұмыс тәжірибесінен алынған кейстер емес.
1. Тақта алдында жауап беру. Бала сабаққа дайын, бірақ сынып алдында сөйлей алмай қалудан қорқады. Үйде ол алдымен ойыншыққа, кейін ата-анасына 2–3 сөйлем айтып көреді. Мұғаліммен келісіп, бастапқыда қысқа жауап беруден бастауға болады.
2. Мектеп мерекесінде өлең оқу. Наурыз мерекесіне немесе сыныптағы концертке дайындалған бала өлеңнің бір жолын ұмытып қала ма деп уайымдайды. Бірден үлкен аудиторияда жаттықтырудың орнына өлеңді тыныш жерде айтып, қажет болса мәтінге қарауға рұқсат беріңіз.
3. Сынып жобасын таныстыру. Бала жасаған суретін немесе жобасын көрсеткісі келеді, бірақ ұзақ баяндаудан қысылады. Оған «Мен не жасадым?», «Неге осыны таңдадым?», «Қай тұсы ұнады?» деген үш тірек сұрақ жеткілікті болуы мүмкін.
Көпшілік алдында сөйлеуге біртіндеп үйрену жоспары
Төмендегі қадамдар — автор ұсынған әдістерге сүйеніп, редакция дайындаған практикалық реттілік. Оны баланың жасына, тілдік дағдысына және қалауына қарай өзгертуге болады.
| Қадам | Тапсырма |
|---|---|
| 1 | Отбасы мүшесіне өзі таңдаған тақырыпта 2–3 сөйлем айту. |
| 2 | Айна алдында немесе ойыншыққа қарап қысқа әңгіме айту. |
| 3 | Өзі қаласа, қысқа бейнежазба түсіру. |
| 4 | Бір сенімді ересекке не досына шағын әңгіме айту. |
| 5 | Шағын топта немесе мұғаліммен бірге айту. |
| 6 | Өзі дайын болғанда сынып алдында сөйлеуге талпыну. |
Әр кезеңге көшу мерзімін баланың дайындығы анықтайды. Қорқыныш күшейсе, алдыңғы ыңғайлы қадамға оралуға болады.
Алғашқы сахналық қойылым алдындағы дайындық: ата-анаға шағын чек-парақ
• Бала не туралы, кімге және қай жерде сөйлейтінін түсінетінін тексеріңіз.
• Мәтінді сөзбе-сөз жаттаудан бөлек, негізгі ойын өз сөзімен айтуға мүмкіндік беріңіз.
• Бала қысылса не істейтінін алдын ала келісіңіз: аздап тоқтау, мәтінге қарау немесе мұғалімнен көмек сұрау.
• «Еш қателеспе» деудің орнына «Қателессең, жалғастырып көруге болады» деп айтыңыз.
• Қойылымнан кейін көпшілік алдында талдау жасамай, алдымен баланың сезімін сұраңыз.
Бала қателесуден қорықса, қалай қолдау көрсетуге болады?
Балғын Жүрсінқызы ата-ана баламен жиі әңгімелесіп, оның сөзін бөлмей тыңдап, пікірін маңызды деп қабылдауы керек деп есептейді. Ол кішкентай жетістіктерді байқауды, баланың өз бетімен шешім қабылдауына мүмкіндік беруді және жылы қарым-қатынасты ұсынады.
Мұндай қолдауды күнделікті сөйлеу мәдениетіне айналдыруға болады: баланың жауап беруіне уақыт қалдыру, бірден түзете бермеу, қателікке үйренудің бір бөлігі ретінде қарау.
Балаға не айтуға болады: қолдау сөздерінің мысалдары
| Айтпаған дұрыс | Оның орнына |
|---|---|
| «Сенен түк шықпайды!» | «Үйренерің әлі көп. Бірге жаттығып көрейік». |
| «Тағы да қате жібердің!» | «Келесі жолы қалай айтуға болатынын бірге ойланайық». |
| «Қойшы, көп сөйлемей!» | «Сен қалай ойлайсың? Сенің пікірің мен үшін маңызды». |
Бұл мысалдар автор ұсынған қолдау сөздерінің мағынасын сақтай отырып редакцияланған.
Баланың сенімділігі артқанын қалай байқауға болады?
Өзгерісті сахнаға қаншалықты жиі шыққанымен ғана өлшемеңіз. Баланың бұрын үндемей қалатын жерде қысқа болса да жауап беруі, таныс адамға сұрақ қоюы, өз ойын анық айтуы немесе қобалжығанын түсіндіре бастауы да ілгерілеудің белгісі болуы мүмкін. Нәтижені басқа оқушылармен емес, баланың өз бұрынғы қалпымен салыстырған дұрыс.
Ата-ана шағын бақылау жүргізе алады: бүгін бала қай жағдайда сөйледі, не көмектесті, қандай сәт қиын болды? Мұны «баға қою» үшін емес, келесі жаттығуды ыңғайластыру үшін пайдаланыңыз.
Қандай қателіктерден аулақ болу керек?
- Баланы өзге баламен салыстыру және «неге ол сияқты сөйлей алмайсың?» деу.
- Қателескен сәтін бүкіл сыныптың немесе қонақтардың алдында талқылау.
- Үлкен аудиторияға бірден шығуға мәжбүрлеу.
- Жаттығуды баланың қалауын ескермей міндетке айналдыру.
- Сөйлеген сөзінен гөрі дауысындағы дірілге немесе ұялғанына ғана назар аудару.
Көпшілік алдында сөйлеу қорқынышы қашан қосымша көмек қажет етеді?
Егер баланың қорқынышы күшейіп, сабаққа баруына, сыныпта жауап беруіне немесе күнделікті қарым-қатынасына тұрақты түрде кедергі келтірсе, мұғаліммен және балалар психологымен ақылдасу орынды. Жалпы қолдау мен үйдегі ойындар маманның жеке бағалауын алмастырмайды.
Жиі қойылатын сұрақтар
Баланы көпшілік алдында сөйлеуге неше жастан үйретуге болады?
Үй ішіндегі қысқа әңгіме мен рөлдік ойындарды баланың сөйлеу мүмкіндігіне сай ерте жастан бастауға болады. Ал сахналық тапсырманың ұзақтығы мен күрделілігін жасына және дайындығына қарай таңдаған дұрыс. Белгілі бір жаста міндетті түрде көпшілік алдында сөйлеуі керек деген талап жоқ.
Ұялшақ баланы міндетті түрде сахнаға шығару керек пе?
Жоқ. Алдымен оның нені ұнатпайтынын анықтап, шағын әрі қауіпсіз тапсырмалар ұсынған жөн. Бір бала рөлдік ойыннан бастаса, екіншісі ойыншыққа әңгіме айтуды таңдайды. Балаға өзіне қолайлы қарқынмен үйренуге мүмкіндік беріңіз.
Айна алдында сөйлеу қанша минутқа созылуы керек?
Балғын Жүрсінқызы шамамен 4–5 минуттық жаттығуды ұсынады. Бұл — автор тәжірибесіндегі ұсыныс, ғылыми бекітілген міндетті мерзім емес. Бала қысқа уақыттан бастаса да, оның ойын еркін айтуға талпынуы маңызды.
Бейнежазбаға түсіргісі келмесе не істеу керек?
Камера алдында сөйлеуге мәжбүрлемеңіз. Оның орнына аудиожазба жасап көруге, ойыншықпен сөйлесуге немесе ата-анасына ауызша айтып беруге болады. Баланың өзін қауіпсіз сезінуі тапсырманың орындалуынан маңызды.
Бала сахнада сөзін ұмытып қалса не істеуге болады?
Алдын ала «ұмытып қалсаң, тоқтап тыныс алуға, мәтінге қарауға немесе мұғалімнен көмек сұрауға болады» деп келісіп алған пайдалы. Өнер көрсеткен соң оны сөкпей, болған жағдайды сабырмен талқылаңыз.
Сөйлеуге сенімділік қанша уақытта қалыптасады?
Барлық балаға ортақ нақты мерзім жоқ. Кейбір балалар шағын жаттығулардан кейін еркінірек сезінсе, басқаларына көбірек уақыт пен қолдау керек. Алға жылжуды өзге балалармен емес, баланың бұрынғы тәжірибесімен салыстырыңыз.
Бала көпшілік алдында сөйлеуден бас тартса: не істеу керек?
Алдымен «Неден қорқып тұрсың?» деп тыныш жағдайда сөйлесіңіз. Бала жауап бергісі келмесе, қысым жасамаңыз. Кейбір балаларға дайын мәтіннен бастау жеңіл, басқаларына ойыншықпен сөйлесу ыңғайлы. Мұғаліммен келісе отырып, сынып алдындағы үлкен тапсырманың орнына қысқа әрі ерікті қадам таңдауға болады. Күштеп сөйлеуге итермелеу қорқынышты күшейтуі мүмкін (NHS; Betsi Cadwaladr University Health Board).
Бала тақтада үндемей қалса, мұғалім не істей алады?
Мұғалім баланы бүкіл сыныптың алдында асықтырмай, жауаптың қысқа нұсқасын ұсынуы немесе кейінірек жеке айтуына мүмкіндік беруі мүмкін. Ата-анамен байланысып, балаға қандай қадам ыңғайлы екенін нақтылау пайдалы. Егер қиындық ұзақ сақталса, мектеп мамандарымен кеңесу керек.
Бала көпшілік алдында сөйлеуді қаламаса, бұл міндетті түрде проблема ма?
Жоқ. Көпшілік назарына түскісі келмеу жеке ерекшелік болуы мүмкін. Маңыздысы — баланың күнделікті қарым-қатынасы, оқуына қатысуы және көңіл күйі. Егер үрейі күнделікті өміріне тұрақты түрде кедергі келтірсе, маман көмегін қарастырған жөн.
Негізгі қорытынды
Балғын Жүрсінқызының негізгі ойы — балаға сенім қалыптастыру үшін оны тыңдау, қолдау және қатесін ұятқа айналдырмау керек. «Айна», қысқа бейнежазба мен рөлдік ойындар — сөйлеуді жаттықтыруға арналған қарапайым тәсілдер. Оларды баланың келісімімен, біртіндеп және жайлы жағдайда қолданған дұрыс.
Автор туралы
Балғын Жүрсінқызы — осы материалға көпшілік алдында сөйлеуден қысылатын балаларды қолдау, «Айна» әдісі, бейнежаттығу және рөлдік ойындар туралы өз ұсыныстарын берген автор. Кәсіби лауазымы, білімі, еңбек өтілі және жұмыс орны ұсынылған бастапқы жауаптарда көрсетілмеген; бұл деректер жариялау алдында нақтылануы тиіс.