Баланың сөздік қорын ертегі мен сахналық ойындар арқылы қалай дамытуға болады?
АвторТікебаева Гүлмекен Қасенбайқызы Мазмұны
Автор: Тікебаева Гүлмекен Қасенбайқызы — фольклортану бағытында білім алған, «Сахна тілі» үйірмесін басқарған шығармашылық маман
Бала жаңа сөзді естігенімен, оны күнделікті сөйлеу барысында бірден қолдана бермеуі мүмкін. Ал ертегі тыңдап, кейіпкердің рөліне еніп, оқиғаны өз сөзімен баяндағанда жаңа сөздердің мағынасын түсінуге және оларды орынды пайдалануға мүмкіндік туады.
Ертегі мен сахналық ойындарды біріктірудің ерекшелігі де осында: бала дайын мәтінді жай жаттап қоймай, кейіпкерлердің мінезін, сезімін, әрекетін сөз арқылы жеткізуге талпынады.
«Сахна тілі» үйірмесінің бұрынғы жетекшісі Гүлмекен Қасенбайқызы өз тәжірибесінде алғашында көпшілік алдында сөйлеуге қысылған балалардың біртіндеп қойылымға белсенді қатыса бастағанын байқаған. Ол баланың сөздік қорын байыту үшін ертегі, жаңылтпаш, шешендік сөздер мен сахналық қойылымдарды ұштастыруды ұсынады.
Қысқаша: баланың сөздік қорын қалай дамытуға болады?
Баланың сөздік қорын дамыту үшін күнделікті ертегі оқып, жаңа сөздердің мағынасын түсіндіріп, оқиғаны бірге талқылауға болады. Кейін баланы ертегі кейіпкерінің рөлін ойнауға, диалог құрастыруға және оқиғаны өз сөзімен жалғастыруға шақырыңыз. Жаңылтпаштар, жұмбақтар мен шағын қойылымдар да сөздерді белсенді қолдануға жағдай жасайды. Ең бастысы — баланың жасын, қызығушылығын және тілдік мүмкіндігін ескеру.
Ертегі баланың сөздік қорын қалай дамытады?
Гүлмекен Қасенбайқызы ертегіні балабақша тәрбиеленушілері мен бастауыш сынып оқушыларының тілін дамытуға қолайлы жанр деп есептейді. Оның пікірінше, ертегінің қызықты сюжеті мен қайталанатын оқиғалары балаға жаңа сөздерді жеңіл қабылдауға көмектеседі.
Мысалы, «Бауырсақ» ертегісін тыңдаған бала домалау, кездесу, қашу, алдау сияқты іс-әрекетті білдіретін сөздермен танысады. Ал «Шалқан» ертегісінде тарту, көмектесу, шақыру, бірлесу сөздерін оқиға барысында қолдануға болады.
Бірақ жаңа сөзді бір рет есту оның сөздік қорға толық енгенін білдірмейді. Сондықтан ертегі оқып болған соң балаға қарапайым сұрақтар қойған пайдалы:
- Бауырсақ қайда домалап кетті?
- Ол жолда кімдерді кездестірді?
- Түлкі қандай айла қолданды?
- Сен оның орнында болсаң, не істер едің?
Осылайша бала тек тыңдаушы емес, әңгімеге қатысушы болады. Ересек адам мен баланың кітапты бірге талқылап оқуы ерте жастағы балалардың кейбір тілдік дағдыларын қолдауы мүмкін; нәтиже қолданылған тәсіл мен баланың ерекшеліктеріне байланысты.
Қазақ халық ертегілерінің ерекшелігі неде?
Қазақ халық ертегілерінде жүйрік тұлпарлар, батырлар, тапқыр кейіпкерлер, айлакер түлкілер мен қиял-ғажайып оқиғалар жиі кездеседі. Олар баланың қызығушылығын оятып қана қоймай, ана тілінің бейнелі сөздерімен таныстырады.
Мысалы, батырлар туралы ертегілерде сәйгүлік, тұлпар, ерлік, жорық, қайсарлық сияқты сөздер кездесуі мүмкін. Мұндай ұғымдарды балаға сурет, қимыл немесе кейіпкер әрекеті арқылы түсіндіруге болады.
Гүлмекен Қасенбайқызы қазақ ауыз әдебиетінің тағы бір құндылығы ретінде шешендік сөздер мен ұйқасты сөйлеу дәстүрін атап өтеді. Оның пікірінше, балалар мақал-мәтелдер мен шешендік сөздер арқылы ойды қысқа әрі әсерлі жеткізуді үйрене алады.
Баланың жасына қарай қандай ертегілерді таңдауға болады?
Ертегіні таңдағанда мәтіннің ұзындығын, оқиғаның күрделілігін және баланың жеке қызығушылығын ескерген дұрыс.
| Жас тобы | Шығармалар | Қолдану тәсілі |
|---|---|---|
| 3–4 жас | «Бауырсақ», «Шалқан» | Кейіпкерлерді атау, қимылын көрсету, қысқа сөздерді қайталау |
| 5–6 жас | «Мақта қыз бен мысық», «Жеті лақ» | Сұрақтарға жауап беру, кейіпкерлерді салыстыру, диалог ойнау |
| 7–9 жас | Ыбырай Алтынсариннің жасына сай әңгімелері | Оқиғаның себебін түсіндіру, мазмұндау, әрекетті бағалау |
| 9 жастан бастап | Николай Носовтың «Дымбілмес» туралы шығармалары, шешендік сөздер | Жаңа ұғымдарды талқылау, пікір айту, оқиғаны жалғастыру |
Жас аралықтары — редакциялық ұсыным, қатаң даму нормалары емес.
Гүлмекен Қасенбайқызы әсіресе Николай Носовтың «Дымбілмес» туралы шығармаларын ұсынады. Ол бұл туындылардағы әуе шары, зымыран және түрлі өнертабыстар туралы оқиғалар балаларды ғылымға қызықтыруы мүмкін деп есептейді. Сондай-ақ автор Ыбырай Алтынсариннің әңгімелері мен қазақтың шешендік сөздерін оқуға кеңес береді.
Сахналық ойындар баланың сөйлеу дағдысын қалай дамытады?
Сахналық ойын — баланың белгілі бір кейіпкердің рөліне еніп, оның сөзін, әрекетін және көңіл күйін көрсетуі. Мұндай ойында бала мәтінді есте сақтап қана қоймай, басқаларды тыңдауға, өз кезегін күтуге, дауыс ырғағын өзгертуге және сөйлемдерді мағынасына сай айтуға жаттығады.
Гүлмекен Қасенбайқызы үйірме сабақтарында балалардың дикциясына, дыбыстарды анық айтуына, тыныс алуына және сөйлеу мәнеріне көңіл бөлген. Оның байқауынша, кейбір оқушылар бастапқыда жаңа сөздердің мағынасын түсінбей, сахнада сөйлеуге қиналған. Алайда мәтінмен жүйелі жұмыс істеп, түрлі рөлдерді ойнаған сайын олардың сөйлеуге деген ынтасы арта түскен.
Педагог тәжірибесінен: сахнаға шығуға қорыққан бала
Гүлмекен Қасенбайқызы шамамен үш жыл бұрын Алматыдағы «АйСаф ЖҚМ»-да жұмыс істеген кезінде бастауыш сынып оқушыларымен сахналық қойылымдар ұйымдастырған. Олардың арасында көпшілік алдында сөйлеуге ұялатын, тіпті микрофон ұстауға қорқатын балалар болған.
Педагог апта сайынғы қосымша сабақтарда саусақ театрын, шағын драмалық ертегілерді қолданған. Балаларға жеңіл қойылым мәтіндерін дайындап, бір оқушыға үнемі бір рөлді бермей, кейіпкерлерді ауыстырып отырған.
Екі тоқсан өткеннен кейін бұрын сабақта үндемейтін оқушылардың бірі Қоянның рөлін ойнағысы келетінін айтқан. Гүлмекен Қасенбайқызының айтуынша, бір жыл бойғы тұрақты сабақтардан кейін оқушылардың қазақша сөйлеуіне, сөздерді анық айтуына және сахнада өзін ұстауына қатысты оң өзгерістер байқалған.
Бұл — педагогтің жеке тәжірибесіндегі бақылау. Оны сахналық ойын барлық балаға бірдей мерзімде осындай нәтиже береді деген дәлел ретінде қабылдауға болмайды.
Жаңылтпаштың бала тілін дамытудағы орны
Гүлмекен Қасенбайқызы жаңылтпашты тіл дамыту жұмысының маңызды бөлігі деп санайды. Оның пікірінше, жаңылтпаштардың ішінде қазақ халқының тұрмыс-тіршілігіне, салт-дәстүріне, жер-су атауларына және көне сөздеріне қатысты көптеген ұғымдар кездеседі.
Сондықтан үйірмеде жаңылтпашты бірден жаттатпай, алдымен ішіндегі түсініксіз сөздерді талдаған. Үйде де осы тәсілді қолдануға болады:
- Балаға жасына сай қысқа жаңылтпаш таңдаңыз.
- Түсініксіз сөздердің мағынасын түсіндіріңіз.
- Жаңылтпашты алдымен өзіңіз баяу айтыңыз.
- Балаға өзіне ыңғайлы қарқынмен қайталауды ұсыныңыз.
- Егер бала қызықса, оны кейіпкердің сөзі ретінде сахналаңыз.
Жаңылтпашты жылдам айту міндет емес. Маңыздысы — баланың мәтінді түсінуі және жаттығуға қызығуы. Егер бала белгілі бір дыбыстарды тұрақты түрде айта алмаса немесе оның сөйлеуін түсіну қиын болса, жеке бағалау үшін логопедке жүгінген дұрыс. Жалпы тілдік ойындар арнайы түзету жұмысының орнына жүрмейді.
Үй жағдайында баланың сөздік қорын дамытатын үш сахналық ойын
Гүлмекен Қасенбайқызы өзінің «Пысық-Мысық», «Күзетші аю», «Жеңімпаз Жәмила» атты авторлық қойылымдарын үй жағдайында да бейімдеп қолдануға болатынын айтады. Төмендегі нұсқалар — шығармалардың автор сипаттаған идеялары бойынша дайындалған редакциялық бейімдеулер, толық түпнұсқа сценарийлер емес.
1. «Пысық-Мысық» — жаңа сөздермен әңгіме құрастыру
Шамамен 4–7 жас · 10–15 минут · Ойыншық мысық немесе қиялдағы кейіпкер
Мақсаты: баланы әрекеттерді сипаттауға, сұрақ қоюға және жаңа сөздерді сөйлем ішінде қолдануға ынталандыру.
Бала пысық мысықтың рөлін ойнайды. Ата-ана оған түрлі жағдай ұсынады. Мысалы, мысық көршісіне көмектескісі келеді. «Мысық қайда бара жатыр?», «Ол кімге көмектеседі?», «Қандай жақсылық жасайды?», «Мысыққа қалай алғыс айтуға болады?» деген сұрақтар қойылады.
Бала жауабын өз ойынша құрастырады. Ата-ана оның сөйлемдерін қажет кезде жұмсақ толықтырып, жаңа сөздерді түсіндіреді. Авторлық сипаттамада Пысық-Мысық — ізденімпаз, іскер және айналасына жанашыр кейіпкер.
2. «Күзетші аю» — жаңылтпаш пен жұмбақ ойыны
Шамамен 5–8 жас · 10 минут · Арнайы құрал қажет емес
Мақсаты: сөздерді анық айтуға жаттығу, жұмбақ шешу және сұраққа толық жауап беру.
Күзетші аю алма бағын күзетеді. Баққа кіргісі келген кейіпкер оған жаңылтпаш, тақпақ немесе жұмбақ айтып береді. Ата-ана аюдың рөлін ойнап: «Алма бағыма не үшін келдің?», «Алма қандай болады? Сипаттап берші», — деп сұрайды.
Бала алманың түсін, дәмін, пішінін сипаттайды. Одан кейін өзіне таныс жаңылтпашты айтады немесе жұмбақ шешеді. Қиналса, аю оған көмектеседі: ойынның мақсаты сынау емес, сөйлету.
3. «Жеңімпаз Жәмила» — өз ойын дәлелдеп айту
Шамамен 6–10 жас · 10–15 минут · Отбасылық рөлдік ойын
Мақсаты: баланы өз таңдауын түсіндіруге, адалдық туралы пікір айтуға және байланыстырып сөйлеуге ынталандыру.
Автордың сипаттауынша, «Жеңімпаз Жәмила» — адалдық пен дұрыс таңдау жасауға арналған шағын қойылым. Үйде мына жағдайды ұсынуға болады: Жәмила дүкенде сатушының артық ақша қайтарғанын байқайды. Ол не істейді?
Бала Жәмиланың рөліне еніп, «Оның қандай таңдауы бар?», «Сен не істер едің?», «Неге осы шешімді дұрыс деп санайсың?» деген сұрақтарға жауап береді. Бұл ойын өз пікірін бірнеше сөйлеммен жеткізуге мүмкіндік береді.
Арнайы құралдарсыз үйде театрды қалай ұйымдастыруға болады?
Гүлмекен Қасенбайқызы күнделікті тұрмыстық жағдайларды шағын сахналық ойынға айналдыруды ұсынады:
- «Бауырсақ»: бауырсақ пісіргенде оқиғаны еске түсіріп, кейіпкерлердің сөздерін айту.
- «Шалқан»: үй жинау немесе жеңіл тұрмыстық жұмысты орындау кезінде бірлескен әрекетті ойнау. Баланы ауыр жиһаз көтеруге қатыстырмаңыз.
- «Мақта қыз бен мысық»: дүкенге барар алдында немесе заттарды реттегенде кейіпкерлер арасында сұрақ-жауап құрастыру.
Мұндай ойындарға арнайы костюм, үлкен сахна немесе қымбат ойыншық қажет емес. Бала таныс заттарға жаңа мағына беріп, оларды қойылымның бөлігіне айналдыра алады.
Ата-аналар баланың тілін дамытуда қандай қателіктер жібереді?
Гүлмекен Қасенбайқызы кейбір отбасыларда баламен әңгімелесуге аз уақыт бөлінетінін, сондай-ақ күнделікті сөйлеуде жаргон мен орынсыз калькалардың жиі кездесетінін атап өтті. Осы бақылауларға сүйеніп, төмендегі жайттарға назар аударуға болады.
Баламен тек қысқа нұсқаулар арқылы сөйлесу
«Отыр», «тұр», «тамақ іш» деген сөздер қажет болғанымен, әңгіме құрастыруға әрдайым мүмкіндік бермейді. «Бүгін саған не қызық болды?», «Қай ойын ұнады? Неліктен?» деп сұраңыз.
Балаға сөзін аяқтатпау
Бала сөйлемді баяу құрастырса, оның орнына жауап беруге асықпаңыз. Ойлануына уақыт беріңіз.
Қателерді үнемі сынау
Бала сөзді қате қолданса, ұялтпай, дұрыс нұсқасын табиғи түрде қайталаңыз.
Ертегіні тек оқып берумен шектелу
Оқиғаны талқылау, суреттерін қарау, кейіпкерлерді сипаттау және жалғастыру баланың белсенді қатысуын арттыруы мүмкін.
Көптілділікті сөйлеу қиындығымен шатастыру
Қазақстандағы отбасыларда қазақ және орыс тілдері қатар қолданылуы мүмкін. Екі тілден сөз араластыру өздігінен тіл дамуы бұзылғанының белгісі емес. Баламен әр тілде түсінікті әрі мағыналы сөйлескен дұрыс.
Бала ертегі тыңдағысы немесе сахналық ойынға қатысқысы келмесе не істеу керек?
Әр бала көпшілік алдында өнер көрсетуді немесе рөл ойнауды ұната бермейді. Бірі тыңдауды, екіншісі сурет салуды, үшіншісі ойыншықтар арқылы оқиға құрастыруды таңдауы мүмкін.
Гүлмекен Қасенбайқызы бастапқыда шағын марапаттармен қызықтыруға болатынын, кейін көпшілік қолдауы мен қошеметтің де әсерін байқағанын айтады. Дегенмен баланы міндетті түрде сахнаға шығарудың қажеті жоқ. Алдымен өзі жақсы көретін кейіпкерді таңдауға мүмкіндік беріп, екі кейіпкердің қысқа диалогынан бастаңыз.
Жетістігін нақты атап өтіңіз: «Сен бүгін ертегіні өз сөзіңмен айтып бердің» немесе «Кейіпкердің неге ренжігенін жақсы түсіндірдің». Әлеуметтік желіге баланың өнерін жариялау оның келісімін, жасын, жеке өмірі мен қауіпсіздігін ескере отырып шешілуі тиіс. Танымал болу тіл дамытудың міндетті мақсаты емес.
Негізгі қорытындылар
- Ертегі жаңа сөздерді қызықты оқиға арқылы таныстырады; сөзді түсіндіру мен қайта қолдану маңызды.
- Сахналық ойын сұрақ қоюға, диалог жүргізуге және кейіпкер сезімін жеткізуге ынталандырады.
- Жаңылтпаш, жұмбақ, шешендік сөздер қазақ тілінің байлығын таныстыруға көмектеседі.
- Күнделікті жағдайларды тіл дамыту ойынына айналдыруға болады; жылы қарым-қатынас негізгі орын алады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Бала сөздік қорын дамыту үшін күніне қанша уақыт ертегі оқу керек?
Барлық балаға бірдей міндетті уақыт мөлшері жоқ. Баланың жасына, қызығушылығына және зейініне қарай қысқа әңгімеден бастап, уақытын біртіндеп өзгертуге болады. Мазмұнын түсініп, сұрақтарға жауап беруі маңызды.
Қандай ертегілер баланың сөйлеу тілін дамытуға пайдалы?
Қайталанатын сөздері, түсінікті оқиғалары және есте қаларлық кейіпкерлері бар «Бауырсақ», «Шалқан», «Мақта қыз бен мысық» сияқты ертегілерден бастауға болады. Үлкенірек балаларға күрделірек әңгімелер мен шешендік сөздер ұсынуға болады.
Жаңылтпаш жаттау баланың сөйлеуіне көмектесе ме?
Жаңылтпаш дыбыстарға, сөздердің айтылуына және сөйлеу ырғағына назар аудартатын ойын болуы мүмкін. Оны асықпай айтқызған дұрыс. Тұрақты дыбыс айту қиындығын түзетуге тек жаңылтпаш жеткіліксіз болуы мүмкін.
Бала ертегіні тыңдайды, бірақ мазмұндап бере алмайды. Не істеуге болады?
Алдымен кейіпкерлердің аттарын сұраңыз. Кейін суреттерді ретімен қойып, «Алдымен не болды?», «Содан кейін ше?» деген сұрақтар беріңіз. Қажет болса, сөйлемді бастап көмектесіңіз.
Сахналық ойынға ұялшақ балаларды қалай қатыстыруға болады?
Бірден көпшілік алдына шығармай, ойыншық арқылы рөл ойнатуға болады. Кейін ата-анамен қысқа диалог құрастырыңыз. Рөл ойнағысы келмесе, мәжбүрлемеңіз; тыңдаушы болу да қатысудың бір түрі.
Қазақша мен орысша араластырып сөйлеу баланың тіл дамуына кедергі ме?
Екі тілдегі сөздерді араластыру өздігінен тілдік бұзылыс белгісі емес. Түсіну және сөйлеу мүмкіндігін екі тілде де ескерген дұрыс. Тұрақты алаңдаушылық болса, көптілді балалармен жұмыс істейтін маманнан кеңес алыңыз.
Баланың сөздік қоры көбейіп жатқанын қалай байқауға болады?
Бұрын қолданбаған сөздерді орынды айтуына, оқиғаны толығырақ сипаттауына, жаңа сұрақ қоюына және ойын жеткізуіне назар аударыңыз. Бір реттік бақылаудан гөрі уақыт өте байқалған өзгерістер маңызды.
Автор туралы
Тікебаева Гүлмекен Қасенбайқызы — дәстүрлі өнер мен фольклортану бағытында білім алған автор, сахналық шығармалар мен балаларға арналған көріністер жазатын шығармашылық маман.
Ұсынған өмірбаянына сәйкес, ол Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында «Дәстүрлі өнер – жыр» мамандығы бойынша білім алып, кейін фольклортану бағыты бойынша аспирантурада оқыған. Алматыдағы «АйСаф ЖҚМ»-да «Сахна тілі» үйірмесінің жетекшісі болып жұмыс істеп, ертегі-қойылымдар мен сахналық көріністер дайындаған.
Оның шығармаларының қатарында «Пысық-Мысық», «Күзетші аю», «Жеңімпаз Жәмила», «Адал азамат», «Дана қыз» және басқа туындылар бар. Өмірбаянында шығармаларының балаларға арналған басылымдар мен интернет-платформаларда жарияланғаны көрсетілген.